خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- مرجان سیف‌الدین: اسکرول کردن همان بازدید صفحات گوشی و لپ‌تاپ با حرکت انگشت به‌صورت بالا و پایین کردن و دیدن فیلم‌های کوتاه کمتر از ۱۵ تا ۹۰ ثانیه است که بسیار هم مورد توجه قرار گرفته است. بررسی محتوای موجود در اسکرول نشان می‌دهد مسئله اصلی تنها مدت حضور کودک در فضای مجازی نیست، بلکه الگوی مداوم و بی‌وقفه اسکرول‌کردن، درگیرشدن ذهن با محتوای کوتاه، سریع و پاداش‌دهنده است.
مرجان خسروی، کارشناس IT در این باره گفت: ویدئوهای ۱۵ تا ۹۰ ثانیه‌ای با محتواهای کوتاه، با رنگ و لعاب، صدا و موسیقی‌های مهیج و با سرعت بالا طراحی می‌شوند تا توجه مخاطب را در همان چند ثانیه نخست جلب کنند. وی در گفتگو با خبرنگار مهر افزود: همین ویژگی سبب شده است کودکان و نوجوانان بیش از دیگر گروه‌های سنی در معرض جذب شدن به این محتواها قرار بگیرند که در این موضوع والدین بیشترین تقصیر را دارند.
خسروی با اشاره به اینکه الگوی وسواسی اسکرول‌کردن و میل به دیدن محتوای بعدی شکل می‌گیرد، ادامه داد: این الگو می‌تواند به‌تدریج به یک عادت رفتاری پایدار تبدیل شود.
محتوای فایل در اسکرول‌کردن مداوم آستانه تحمل کودک پایین می‌آورد
یکی از نخستین قربانیان این عادت دیجیتالی، قدرت تمرکز کودک است و وقتی ذهن به محتوای سریع، کوتاه و پشت‌سرهم عادت می‌کند، انجام فعالیت‌هایی که نیازمند توجه طولانی‌مدت هستند دشوارتر می‌شود. منیژه فکری، روان‌شناس و کارشناس رفتار کودک در این ارتباط به خبرنگار مهر گفت: مطالعه، حل تمرین، گوش‌دادن دقیق به معلم یا حتی دنبال‌کردن یک گفتگوی معمولی در چنین شرایطی برای کودک خسته‌کننده‌تر از قبل به نظر می‌رسد.
وی افزود: محتوای فایل در اسکرول‌کردن مداوم می‌تواند آستانه تحمل کودک برای فعالیت‌های نیازمند حوصله را پایین بیاورد و بر عملکرد تحصیلی او نیز اثر بگذارد.
فکری که مراجعه‌کنندگان بسیاری در این موضوع دارد، گفت: بی‌حوصلگی در جمع و اختلال خواب یکی دیگر از پیامدهای مهم استفاده مفرط از محتوای کوتاه و اسکرول‌کردن شبانه است؛ به‌طوری‌که نور صفحه‌نمایش و تحریک ذهنی ناشی از ویدئوهای سریع، مغز را در وضعیت بیداری و کسلی نگه می‌دارد که به‌دنبال آن، خواب، خلق، یادگیری و رفتار روزانه کودک را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد.
این روان‌شناس در ادامه افزود: محتوای کوتاه تنها سرگرم‌کننده نیست، گاهی شدت تغییر تصاویر، سرعت انتقال پیام و بار هیجانی ویدئوها، ذهن کودک را در معرض تحریک مداوم قرار می‌دهد. در چنین فضایی، کودک فرصت کافی برای پردازش آرام اطلاعات و تجربه طبیعی احساسات خود را از دست می‌دهد و در واقع، کودک به‌جای آنکه احساساتش را بشناسد و مدیریت کند، با اسکرول‌کردن آن‌ها را موقتا کنار می‌زند.
مقایسه‌گری اجتماعی منجر به کاهش عزت‌نفس و افزایش اضطراب در کودکان و نوجوانان می‌شود
یکی از آسیب‌های کمتر دیده‌شده اما جدی فضای مجازی، مقایسه‌گری اجتماعی است. تصاویر و ویدئوهایی که با فیلتر، اغراق و انتخاب گزینشی منتشر می‌شوند، اغلب تصویری غیرواقعی از زندگی دیگران ارائه می‌کنند. مجید اسماعیلی، کارشناس علوم اجتماعی و رسانه در این باره به خبرنگار مهر گفت: این روند می‌تواند باعث کاهش عزت‌نفس و افزایش اضطراب در کودکان و نوجوانان شود، چون آن‌ها خود را با نسخه‌ای غیرواقعی و آرمانی از دیگران مقایسه می‌کنند.
وی افزود: برای کودکی که هنوز در حال ساختن هویت فردی خود است، چنین مقایسه‌ای می‌تواند احساس کمبود و نارضایتی از خود را تشدید کند. این کارشناس به‌صراحت اشاره می‌کند که کودکان کم‌سن از دیگران آسیب‌پذیرترند؛ چرا که مهارت‌های خودکنترلی، تشخیص درست از نادرست و توانایی مدیریت زمان در سنین پایین هنوز به‌طور کامل رشد نکرده است.
اسماعیلی توضیح داد: در نتیجه، این گروه سنی بیشتر تحت تاثیر طراحی جذاب اپلیکیشن‌ها، الگوریتم‌های هوشمند و پاداش‌های فوری قرار می‌گیرند و همین نکته ضرورت مداخله به‌موقع خانواده و آموزش صحیح را برجسته می‌کند.
نقش والدین و مدرسه در تبدیل تهدید به فرصت
اسماعیلی گفت: والدین باید بدانند کودک چه محتوایی می‌بیند، چه مدت در فضای مجازی حضور دارد و در صورت مواجهه با محتوای نامناسب، آیا فضایی امن برای گفت‌وگو دارد یا خیر. وی با تاکید بر اینکه اگر بزرگ‌ترها خودشان مدام در حال اسکرول‌کردن باشند، انتظار کاهش این رفتار در کودک واقع‌بینانه نخواهد بود.
این کارشناس رسانه در کنار نظارت، چند راهکار عملی و خلاقانه از جمله تماشای مشترک محتوا و گفت‌وگو درباره آن، تبدیل ویدئوهای دیده‌شده به بازی یا تجربه واقعی، برگزاری چالش‌های فیزیکی و ذهنی، اختصاص زمان‌های بدون نمایشگر و داستان‌سرایی و نقد ساده محتوا با زبان کودکانه اشاره کرد.
اسماعیلی توضیح داد: از اسکرول کردن کودکان می‌توان متوجه علاقه‌های آن‌ها شد و با توجه به آن، می‌توان آن علاقه را در دنیای واقعی فراهم کرد. وی به عنوان مثال گفت: کودکانی که دائم فیلم‌های آشپزی و حیوانات را می‌بینند در مدیریت زمان، هوش ریاضی و مسئولیت‌پذیری موفق هستند و مشارکت گروهی را دوست دارند؛ پس می‌توان برای آن‌ها مسئولیتی را با استفاده از عروسک‌ها و یا همراه کردن آن‌ها در آشپزی تعریف کرد.
وی ادامه داد: در کنار خانواده، برای مدرسه هم نقشی جدی باید در نظر گرفته شود که مهم‌ترین آن آموزش سواد رسانه‌ای، آشنایی با سازوکار محتواهای دیجیتال و تقویت تفکر انتقادی است. همچنین تقویت فعالیت‌های بدنی، هنری و جمعی در مدرسه، فرصتی برای تجربه‌های واقعی، ارتباط چهره‌به‌چهره و تخلیه انرژی فراهم می‌کند.
استفاده طولانی از نمایشگرها خستگی، خشکی چشم، تاری دید، سردرد و اختلالات بینایی را به همراه دارد
علیرضا فراز، چشم‌پزشک نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه پیامدهای اسکرول‌کردن تنها به ذهن محدود نمی‌شود و خستگی چشم، درد گردن و شانه، کاهش تحرک و اختلال در الگوی خواب از جمله تبعات جسمی این رفتار هستند، گفت: با توجه به اینکه استفاده از موبایل و تبلت برای زیر ۲ سال ممنوع است، اما بسیار مشاهده می‌شود که در دستان آن‌ها یا به کمک نگهدارنده‌های موبایل، سن استفاده بسیار کاهش یافته است.
این متخصص با اشاره به کاهش سن مراجعه به مطب‌های چشم‌پزشکی افزود: استفاده از صفحه‌نمایش در ساعات طولانی می‌تواند باعث خستگی چشم، کاهش رطوبت چشم، تار شدن دید، سردرد و اختلالات بینایی شود.
وی با اشاره به اینکه در ۱۰ سال گذشته بیشتر مراجعه‌کنندگان مسن بودند، گفت: در سال‌های نه چندان دور، حوادث، ضعیف بودن و انحراف چشم از علت‌های مراجعه کودکان بود، اما متاسفانه در سال‌های اخیر استفاده از موبایل این آمار را بسیار چشمگیر افزایش داده است.
فراز برای کاهش این آسیب‌ها، تنظیم شب موبایل (کاهش نور آبی)، قطع استفاده حداقل یک ساعت قبل از خواب، معاینه چشم‌پزشکی هر دو سال یک‌بار و اجرای قانون ۲۰-۲۰-۲۰ (هر ۲۰ دقیقه، ۲۰ ثانیه نگاه به نقطه دور) را توصیه کرد.
وی تاکید کرد: راه‌حل این مسئله حذف کامل فناوری نیست، بلکه آموزش، همراهی، نظارت و ایجاد تعادل است،تعادلی که اگر با همکاری خانواده و مدرسه شکل بگیرد، می‌تواند از کودکان در برابر پیامدهای این عادت نوظهور محافظت کند. فناوری باید مدیریت شود، نه اینکه زندگی کودک را در دست بگیرد.
این چشم پزشک با ارائه مجموعه‌ای از راهکارهای اجرایی برای کاهش این آسیب تصریح کرد: تعیین زمان مشخص برای استفاده از صفحه‌نمایش،ایجاد فضاهای بدون گوشی در خانه،جایگزین‌کردن فعالیت‌های غیردیجیتال جذاب، تنظیم اعلان‌ها و حذف محرک‌های اضافی،الگو بودن بزرگسالان و ورزش و فعالیت‌های گروهی از جمله این راهکارها است.
بررسی ابعاد مختلف پدیده اسکرول‌کردن نشان می‌دهد که این رفتار فراتر از یک سرگرمی ساده، به چالشی جدی برای تمرکز، سلامت روان و وضعیت جسمانی کودکان تبدیل شده است. افت تحصیلی، کاهش عزت‌نفس، اختلالات خواب و آسیب‌های چشمی، همگی زنگ خطری است که ضرورت مداخله آگاهانه را دوچندان می‌کند.
چنان‌که کارشناسان تأکید دارند حذف فناوری راه حل مناسبی نیست بلکه آنچه می‌تواند از کودکان در برابر این پیامدها محافظت کند، ایجاد تعادل، نظارت فعال خانواده‌ها و آموزش سواد رسانه‌ای در مدارس است تا فناوری همواره در خدمت رشد و بالندگی کودکان باشد نه حاکم بر زندگی آن‌ها.