خبرگزاری مهر، گروه استانها- کوروش دیباج: اصفهان شهری است که نام آن در ادبیات جهانی میراث فرهنگی با مجموعهای از شاهکارهای معماری و شهرسازی پیوند خورده است؛ شهری که میدان نقش جهان، مسجد جامع، کاخ چهلستون و دهها اثر تاریخی دیگر آن در حافظه تمدنی جهان جای گرفتهاند. همین جایگاه سبب شده است که هرگونه تهدید یا آسیب به بافت تاریخی آن تنها یک مسئله محلی تلقی نشود، بلکه به عنوان مسئلهای مرتبط با میراث مشترک بشریت مورد توجه قرار گیرد.
در جریان جنگ رمضان نیز حملات صورتگرفته به شهر اصفهان و آسیبهایی که به بناهای تاریخی شاخص و جهانی این شهر وارد شد، بار دیگر اهمیت حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط جنگ و منازعه را به یکی از موضوعات مهم در ادبیات مدیریت شهری و دیپلماسی فرهنگی تبدیل کرد.
در چنین شرایطی، توجه به ظرفیتهایی که در قالب دیپلماسی شهری و شبکههای بینالمللی میان شهرها شکل گرفته است، اهمیتی دوچندان مییابد. شهرها در دهههای اخیر به بازیگرانی فعال در عرصه روابط بینالملل تبدیل شدهاند و ابزارهایی همچون پیمانهای خواهرخواندگی، عضویت در شبکههای جهانی شهری و همکاریهای فرهنگی میان مدیریتهای محلی، امکان ایجاد کانالهای ارتباطی تازهای را فراهم کرده است. اصفهان نیز طی سالهای گذشته تلاش کرده است با توسعه روابط خود با شهرهای مختلف جهان، شبکهای از تعاملات شهری را شکل دهد؛ شبکهای که امروز در شرایط بحرانی میتواند به بستری برای طرح دغدغههای مربوط به میراث فرهنگی و جلب توجه جامعه جهانی تبدیل شود.
در همین چارچوب، کارشناسان حوزه دیپلماسی شهری و میراث فرهنگی معتقدند تجربه اخیر اصفهان نشان میدهد که شهرها در کنار دولتها میتوانند در دفاع از میراث تاریخی و فرهنگی نقشآفرینی کنند. این کارشناسان تأکید میکنند که اگرچه حفاظت از میراث جهانی در سطح حقوق بینالملل بیشتر از طریق سازوکارهای دولتی پیگیری میشود، اما شبکههای شهری و روابط میان مدیریتهای محلی نیز میتوانند به عنوان کانالی برای افزایش حساسیت جهانی نسبت به آسیبهای وارد شده به آثار تاریخی عمل کنند.
دیپلماسی شهری و ظهور بازیگران جدید در روابط بینالملل
میثم محمدی، پژوهشگر روابط بینالملل شهری در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به تحول نقش شهرها در نظام جهانی توضیح میدهد: در دهههای اخیر مفهوم دیپلماسی شهری به یکی از حوزههای مهم مطالعاتی تبدیل شده است.
به گفته او، شهرها دیگر تنها واحدهای اجرایی در سطح محلی نیستند، بلکه به دلیل تمرکز جمعیت، اقتصاد و فرهنگ، به بازیگران مؤثری در شبکه جهانی تعاملات تبدیل شدهاند و همین موضوع باعث شده است که مدیریتهای شهری به تدریج در عرصههای فرهنگی، اقتصادی و حتی محیطزیستی وارد تعاملات بینالمللی شوند.
او میگوید:بسیاری از شهرهای تاریخی جهان، حفاظت از میراث فرهنگی به یکی از محورهای اصلی دیپلماسی شهری تبدیل شده است. زمانی که یک شهر دارای آثار ثبت جهانی باشد، مسئولیت آن تنها به مدیریت محلی یا حتی دولت ملی محدود نمیشود، بلکه به نوعی با جامعه جهانی میراث فرهنگی نیز پیوند میخورد. در چنین شرایطی، ارتباط با سایر شهرهای تاریخی و شبکههای بینالمللی میتواند به انتقال تجربه، جلب حمایتهای تخصصی و افزایش حساسیت جهانی نسبت به تهدیدهای موجود کمک کند.
این پژوهشگر همچنین تأکید میکند: شهرهایی مانند اصفهان که دارای جایگاهی برجسته در تاریخ شهرسازی و معماری جهان هستند، ظرفیت آن را دارند که از طریق روابط بینالمللی شهری، موضوع حفاظت از میراث فرهنگی را در سطحی فراتر از مرزهای ملی مطرح کنند.
به اعتقاد او، یکی از کارکردهای مهم دیپلماسی شهری در چنین شرایطی ایجاد نوعی همبستگی میان شهرهای تاریخی جهان است؛ همبستگی که میتواند در زمان بحران به حمایتهای فرهنگی، رسانهای و حتی تخصصی منجر شود.
او در ادامه توضیح میدهد که شبکههای شهری جهانی مانند اتحادیه شهرهای تاریخی جهان یا شبکه شهرهای خلاق یونسکو دقیقاً با همین هدف شکل گرفتهاند. این شبکهها به شهرها امکان میدهند تجربههای خود را در زمینه حفاظت از بافتهای تاریخی، مدیریت گردشگری و مرمت آثار فرهنگی با یکدیگر به اشتراک بگذارند. در عین حال، هنگامی که یک شهر با تهدیدی جدی برای میراث فرهنگی خود مواجه میشود، این شبکهها میتوانند به بستری برای طرح مسئله در سطح بینالمللی تبدیل شوند.
خواهرخواندگی شهرها؛ از نماد فرهنگی تا ابزار همکاری بینالمللی
رضا ابراهیمی، کارشناس حوزه مدیریت شهری و همکاریهای بینالمللی نیز در گفتگو با مهر گفت: پیمانهای خواهرخواندگی اگر به درستی مدیریت شوند، میتوانند از یک رابطه نمادین به ابزاری واقعی برای همکاری میان شهرها تبدیل شوند.
به گفته او، در بسیاری از موارد این پیمانها در ابتدا با هدف توسعه روابط فرهنگی و گردشگری میان دو شهر شکل میگیرند، اما در ادامه میتوانند به همکاریهای علمی، اقتصادی و حتی فناوری نیز گسترش یابند.
او توضیح میدهد: یکی از ظرفیتهای مهم این روابط، ایجاد شبکهای از ارتباطات مستقیم میان مدیریتهای شهری است. این شبکه میتواند در زمان بحران نیز نقشآفرین باشد. هنگامی که شهری با تهدیدی جدی مواجه میشود، شهرهای خواهرخوانده میتوانند از طریق موضعگیریهای رسمی، فعالیتهای رسانهای یا حتی ارائه تجربههای تخصصی، حمایت خود را اعلام کنند. این نوع حمایتها اگرچه ممکن است در نگاه اول نمادین به نظر برسد، اما در واقع میتواند به افزایش توجه جامعه جهانی نسبت به مسئله کمک کند.
این کارشناس حوزه همکاریهای بینالمللی تأکید میکند: در مورد شهرهای تاریخی، اهمیت این روابط دوچندان است. زیرا بسیاری از شهرهای خواهرخوانده معمولاً دارای پیشینه تاریخی و فرهنگی مشابه هستند و همین موضوع زمینهای برای همکاری در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی فراهم میکند. تجربه شهرهای اروپایی نشان میدهد که شبکههای خواهرخواندگی گاهی حتی به اجرای پروژههای مشترک مرمت، تبادل متخصصان یا برگزاری برنامههای آموزشی در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی منجر شده است.
او همچنین معتقد است در شرایطی مانند جنگ یا بحرانهای امنیتی، دیپلماسی شهری میتواند به نوعی مکمل دیپلماسی رسمی تبدیل شود. در چنین شرایطی شهرها میتوانند از ظرفیت ارتباطات فرهنگی و انسانی خود برای انتقال پیامهای مرتبط با حفاظت از میراث تاریخی استفاده کنند. این پیامها گاهی از طریق رسانهها، شبکههای دانشگاهی یا نهادهای فرهنگی منتشر میشود و میتواند توجه افکار عمومی جهانی را به خطراتی که متوجه آثار تاریخی است جلب کند.
دیپلماسی شهری اصفهان و شبکه شهرهای خواهرخوانده
در چنین فضایی، مدیریت شهری اصفهان نیز تلاش کرده است از ظرفیت روابط بینالمللی خود برای طرح مسئله آسیبهای وارد شده به میراث تاریخی شهر استفاده کند.
سیدعلی معرکنژاد، مدیرکل ارتباطات و امور بینالملل شهرداری اصفهان در توضیح این رویکرد به خبرنگار مهر میگوید:در ادبیات جدید روابط بینالملل، دیپلماسی دیگر صرفاً در سطح دولتها تعریف نمیشود و بازیگران محلی نیز به تدریج در این عرصه نقشآفرین شدهاند.
به گفته او، شهرداریها، شوراهای شهر، دانشگاهها و نهادهای فرهنگی میتوانند در چارچوب دیپلماسی عمومی و شهری با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و از این طریق زمینهای برای همکاریهای فرهنگی و علمی فراهم آورند. یکی از مهمترین ابزارهای این نوع تعاملات نیز پیمانهای خواهرخواندگی است که امکان ایجاد روابط پایدار میان شهرها را فراهم میکند.
معرکنژاد با اشاره به شبکه روابط بینالمللی اصفهان توضیح میدهد:این شهر در حال حاضر با ۱۵ شهر در نقاط مختلف جهان پیمان خواهرخواندگی دارد. این روابط در حوزههایی مانند فرهنگ، گردشگری، اقتصاد شهری و تبادل تجربههای مدیریتی شکل گرفته است و میتواند در شرایط خاص نیز به عنوان کانالی برای انتقال پیام شهر عمل کند.
واکنش شبکههای بینالمللی به آسیبهای وارد شده به اصفهان
به گفته مدیرکل ارتباطات و امور بینالملل شهرداری اصفهان، پس از حملاتی که در جریان جنگ رمضان به فضاهای شهری و بناهای تاریخی ثبت جهانی این شهر وارد شد، یکی از دغدغههای اصلی مدیریت شهری توجه به پیامدهای این رخداد برای میراث تاریخی اصفهان بود. این شهر دارای مجموعهای از آثار تاریخی ارزشمند است که بخشی از آنها در فهرست میراث جهانی ثبت شدهاند و از همین رو هرگونه تهدید علیه آنها میتواند ابعاد بینالمللی پیدا کند.
او توضیح میدهد: در همین چارچوب، شهرداری اصفهان تلاش کرد از بسترهای دیپلماسی شهری و شبکههای بینالمللی برای طرح این مسئله استفاده کند. یکی از اقدامات مهم در این زمینه مکاتبه با نهادها و شبکههایی بود که اصفهان در آنها عضویت دارد، از جمله اتحادیه شهرهای تاریخی جهان که یکی از مهمترین شبکههای بینالمللی در حوزه حفاظت از میراث شهری به شمار میرود.
او همچنین به مکاتبه با یونسکو اشاره میکند و میگوید: شهردار اصفهان در نامهای به دبیرکل این سازمان، نگرانیها درباره آسیبهای وارد شده به بافت تاریخی شهر را مطرح کرده است. در پاسخ به این نامه نیز از سوی دفتر یونسکو در تهران واکنشی دریافت شده که در آن نسبت به آسیبهای احتمالی به میراث فرهنگی اصفهان ابراز نگرانی شده است.
مدیرکل ارتباطات و امور بینالملل شهرداری اصفهان در پایان تأکید میکند که استفاده مؤثر از ظرفیت دیپلماسی شهری نیازمند شکلگیری نوعی اکوسیستم هماهنگ میان نهادهای مختلف است. شهرداری به تنهایی نمیتواند همه ظرفیتهای این حوزه را فعال کند و لازم است نهادهایی مانند وزارت امور خارجه، دانشگاهها، اتاقهای بازرگانی و نهادهای فرهنگی نیز در این فرآیند مشارکت داشته باشند.
دیپلماسی خواهرخواندگی اصفهان در خدمت حفاظت از میراث فرهنگی
در مجموع تجربه اخیر اصفهان نشان میدهد که در جهان شبکهای امروز، حفاظت از میراث فرهنگی تنها در چارچوب سازوکارهای ملی تعریف نمیشود و شهرها نیز میتوانند در قالب دیپلماسی شهری به بازیگرانی مؤثر در این عرصه تبدیل شوند. فعالسازی ظرفیت شهرهای خواهرخوانده، بهرهگیری از شبکههای بینالمللی شهری، تعامل با نهادهایی مانند یونسکو و استفاده از بسترهای رسانهای و دانشگاهی، مجموعهای از ابزارهایی است که میتواند توجه جامعه جهانی را به تهدیدهای متوجه میراث تاریخی جلب کند.