خبرگزاری مهر، گروه استان ها، زهرا ژرفی مهر: تاریخ آموزش در ایران با نام تبریز گره خورده است؛ شهری که در قلب آن دبیرستانی با ۱۱۰ سال قدمت قرار دارد؛ مدرسهای که نهتنها یک مرکز آموزشی، بلکه خاستگاه اندیشههای بزرگ و پرورشدهنده چهرههای اثرگذار علمی و فرهنگی بوده است. امروز اما دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز نقشی فراتر از یک مدرسه ایفا میکند و به کانون شکلگیری یک حرکت جهانی علیه جنایت جنگی «بمباران مدارس» تبدیل شده است.
«کمپین جهانی نه به بمباران کلاس درس» حرکتی است که از دل این مدرسه آغاز شده و با تکیه بر اسناد حقوقی بینالمللی، پیگیر دادخواهی خون ۳۴۰ دانشآموز شهید ایران است.
مدرسه در هر نقطه جهان، فراتر از یک ساختمان آموزشی، نماد آینده، امنیت و امید یک جامعه به شمار میرود. با این حال در جریان جنگ تحمیلی اخیر، ۹۴۰ مدرسه در کشور هدف حمله قرار گرفت و ۳۴۰ دانشآموز به شهادت رسیدند؛ رخدادی که اکنون به محور یک مطالبه حقوقی در سطح بینالمللی تبدیل شده است.
در همین راستا، انجمن دانشآموختگان دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز به عنوان نخستین انجمن ثبتشده مدارس کشور، با تدوین بیانیهای به چهار زبان فارسی، انگلیسی، عربی و فرانسوی، موضوع حمله به مدارس را به سازمان ملل متحد، یونیسف، یونسکو، دیوان کیفری بینالمللی و کمیته بینالمللی صلیب سرخ ارجاع داده است.
این کمپین با استناد به پروتکل الحاقی کنوانسیونهای ژنو، اساسنامه رم، قطعنامه ۲۶۰۱ شورای امنیت، اعلامیه مدارس امن و اسناد یونسکو، حمله به مراکز آموزشی را مصداق آشکار جنایت جنگی دانسته و خواستار پیگیری حقوقی آن در مجامع بینالمللی شده است.
تجربهای که در هیچکجا تکرار نشد؛ «سبز بودن» در سایه تاریخ
اولین باری بود که پاهایم را در حریم دبیرستان ماندگار فردوسی میگذاشتم. از همان لحظه عبور از ورودی بنا، فضایی که با دقت و ظرافت معماری اصیل ایرانی طراحی شده بود، به گونهای دیگر مرا در بر گرفت. آن احساس همیشه گمشده در فضای آموزشی مدرن که گویی در تکاپوی نمره و امتحان گم شده است، اینجا دوباره برایم زنده شد. همه چیز به گونهای مهیا بود که گویی این محیط، برای «بال و پر گرفتن» یک انسان، و نه فقط یک دانشآموز، ساخته شده است.
در حیاط وسیع مدرسه، درختان تنومندی ایستاده بودند که سایهسارشان، مدرسه را در آغوشی سبز و آرام بخش قرار داده بود. آنجا بود که دریافتم «با مدرسه میشود سبز بود»؛ میشود ریشه دواند و قد کشید. در مقابل، فضاهای آموزشی امروز ما که اغلب یا مثل آپارتمانهای کوچک محبوساند و یا در طراحیهایی خشک، چند طبقه و بتنی، فاقد هرگونه تپش زندگی هستند گویی به کارخانههایی برای تولید مدرک تبدیل شدهاند. مدارس مدرن، اغلب روح زندگی را در هیاهوی بتن و آهن قربانی میکنند، اما فردوسی با آن فضای سبز اصیل، به ما یادآوری کرد که معماری آموزشی اگر با طبیعت پیوند نخورد، خروجیاش تنها «تولید دانشآموز»، نه «پرورش انسان» است.
آغاز یک جنبش؛ چرا «کلاس درس» باید خط قرمز باشد؟
مدرسه در هر نقطه جهان، نماد آینده، امنیت و امید یک جامعه است و بر همین اساس، حفاظت از مراکز آموزشی در زمان درگیریهای نظامی از اصول بنیادین حقوق بینالملل به شمار میرود. با این حال، در جریان جنگ تحمیلی اخیر، ۹۴۰ مدرسه در کشور هدف حمله قرار گرفت و ۳۴۰ دانشآموز به شهادت رسیدند؛ رخدادی که واکنشهای گستردهای را در پی داشت.
در همین راستا، انجمن دانشآموختگان دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز به عنوان نخستین انجمن ثبتشده مدارس ماندگار کشور، با رویکردی حقوقی و مطالبهگرانه، کمپین جهانی «نه به بمباران کلاس درس» را برای محکومیت حمله به مراکز آموزشی و جلب توجه نهادهای بینالمللی راهاندازی کرده است.
امنیت کلاس درس یک مطالبه جهانی است
محمدعلی نجاری کهنمویی، مدیرعامل انجمن دانشآموختگان دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: امنیت کلاس درس، یک مطالبه ملی یا منطقهای نیست بلکه یک حق جهانی است و هرگونه تعرض به مدرسه، تعرض به آینده بشریت محسوب میشود.
وی با اشاره به آمار ۹۴۰ مدرسه آسیبدیده افزود: آنچه رخ داده صرفاً تخریب ساختمان نیست؛ ما با جراحتی عمیق بر پیکره نظام آموزشی کشور روبهرو هستیم و شهادت ۳۴۰ دانشآموز، زخمی است که در حافظه تاریخی ملت باقی خواهد ماند.
نجاری ادامه داد: بیانیه کمپین در چهار زبان فارسی، انگلیسی، عربی و فرانسوی تدوین و برای سازمان ملل متحد، یونیسف، یونسکو، دیوان کیفری بینالمللی و کمیته بینالمللی صلیب سرخ ارسال شده است تا از همه ظرفیتهای حقوقی بینالمللی استفاده شود.
وی گفت: ما بهطور مشخص خواستار محکومیت رسمی این حملات، تشکیل پرونده در دیوان کیفری بینالمللی، تدوین سازوکارهای بازدارنده جدید و همچنین دریافت غرامت مدارس و خونبهای دانشآموزان شهید هستیم.
مدیرعامل انجمن تصریح کرد: این کمپین با هزینه شخصی اعضای انجمن و بدون اتکا به منابع دولتی شکل گرفته و هدف آن ایجاد یک مطالبه جهانی برای مصونسازی فضاهای آموزشی در همه منازعات مسلحانه است.
وی با اشاره به بازتاب رسانهای این حرکت افزود: بیانیه کمپین تاکنون در ۱۲ رسانه بینالمللی از جمله بیبیسی، آسوشیتدپرس، فرانسه ۲۴، شینهوا، کیودو و اشپیگل بازتاب یافته است.
نجاری همچنین از رایزنیهای بینالمللی این انجمن در ترکیه، جمهوری آذربایجان و بوسنی و هرزگوین خبر داد و گفت: تاکنون بیش از ۵۰ انجمن دانشآموختگان مدارس از ۱۵ شهر کشور به این کمپین پیوستهاند.
دبیرستانی که بخشی از هویت علمی ایران است
بخش مهمی از فعالیتهای انجمن دانشآموختگان دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز بر احیای جایگاه تاریخی این مدرسه متمرکز شده است؛ دبیرستانی با ۱۱۰ سال قدمت که در زمره قدیمیترین مراکز آموزشی کشور قرار دارد و بسیاری از چهرههای برجسته علمی، فرهنگی و اجتماعی ایران در آن تحصیل کرده یا تدریس داشتهاند.
محمد عزیزیراد، عضو هیئتمدیره انجمن دانشآموختگان دبیرستان فردوسی تبریز در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: دبیرستان فردوسی تنها یک بنای آموزشی نیست، بلکه بخشی از هویت علمی ایران به شمار میرود و میتوان آن را نخستین دانشگاه تبریز دانست.
وی افزود: بسیاری از استادان برجسته دانشگاههای تهران و تبریز فعالیت علمی خود را از این مدرسه آغاز کردهاند و فردوسی در دهههای پیش از انقلاب در زمره قطبهای علمی کشور قرار داشت.
عزیزیراد ادامه داد: سه سال پیش با هدف احیای تاریخ و هویت این مدرسه، انجمن دانشآموختگان فردوسی را تشکیل دادیم و امروز این انجمن به نخستین انجمن ثبتشده دانشآموختگان مدارس در کشور تبدیل شده است.
وی گفت: تاکنون بیش از ۹۰۰ نفر از دانشآموختگان این دبیرستان در انجمن ثبتنام کردهاند و این شبکه گسترده از فارغالتحصیلان که در داخل و خارج کشور حضور دارند، میتواند در حوزههای علمی، فرهنگی و حتی دیپلماسی عمومی نقشآفرینی کند.
تلاشی برای حفظ حافظه تاریخی آموزش آذربایجان
در کنار فعالیتهای حقوقی و فرهنگی، انجمن دانشآموختگان دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز راهاندازی «موزه تاریخ فرهنگ آذربایجان» را نیز در دستور کار قرار داده است؛ مجموعهای که با هدف حفظ اسناد و خاطرات مرتبط با تاریخ آموزش منطقه شکل میگیرد.
حسن اسودی، پژوهشگر تاریخ و از فعالان این موزه، در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: آذربایجان خاستگاه نوگرایی آموزشی در ایران است و نامهایی چون رشدیه و باغچهبان با تاریخ فرهنگی این منطقه پیوند خوردهاند.
وی افزود: هدف ما از تأسیس این موزه، گردآوری اسناد، تصاویر و خاطرات مرتبط با تاریخ آموزش آذربایجان و بازسازی هویت فرهنگی نسلهای گذشته برای نسل امروز است.
اسودی ادامه داد: از مردم، دانشآموختگان و خانوادهها درخواست داریم اسناد، مدارک و حتی نسخههای کپی تصاویر و خاطرات قدیمی را در اختیار موزه قرار دهند تا این میراث ارزشمند از خطر فراموشی مصون بماند.
مدرسه؛ نقطه اتصال نسلها
انجمن دانشآموختگان فردوسی تنها یک نهاد حقوقی نیست؛ بلکه خانوادهای است که دههها جدایی را به هم پیوند داده است.
علی اصولی، از دانشآموختگان سال ۱۳۵۴ و عضو انجمن، با روایت خاطرهای از این پیوندها میگوید: سالها بعد از فارغالتحصیلی، بهطور اتفاقی نام یکی از همکلاسیهایم را بر سردر یک مغازه دیدم. پس از جستوجو متوجه شدم او پزشک متخصص شده و در ترکیه اقامت دارد. وقتی پس از ۵۰ سال تلفنی صحبت کردیم، هر دو از شدت احساسات قادر به تکلم نبودیم.
همین دیدار، جرقهای شد برای ایجاد یک شبکه مجازی که اکنون صدها نفر از دانشآموختگان را از اقصی نقاط جهان گرد هم آورده است. این شبکه گسترده انسانی، امروز به پشتوانهای قوی برای پیشبرد «کمپین نه به بمباران کلاس درس» تبدیل شده است.
اصولی در پایان تأکید میکند: ما معتقدیم مدرسه فقط محل آموزش نیست؛ مدرسه نقطه اتصال نسلهاست و اگر امنیت آن مخدوش شود، پیوند تاریخی جامعه آسیب میبیند.
پشتوانه حقوقی؛ چرا حمله به مدارس جنایت جنگی است؟
انجمن دانشآموختگان فردوسی برای مستندسازی این دادخواهی، به اسناد بالادستی حقوق بینالملل تکیه کرده است. بیانیه این کمپین، با استناد به موارد زیر، حملات به مراکز آموزشی را به صراحت نقض قوانین جهانی میداند:
1-کنوانسیونهای ژنو (پروتکل الحاقی اول): مصوب ۱۹۴۹ و ۱۹۷۷ که بر ضرورت حمایت از اشیای غیرنظامی، از جمله مدارس، تأکید دارد.
2-اساسنامه رم (دیوان کیفری بینالمللی): که در سال ۱۹۹۸ حملات به مدارس را صراحتاً در زمره جنایات جنگی طبقهبندی کرده است.
3-قطعنامه ۲۶۰۱ شورای امنیت سازمان ملل (۲۰۲۱): نخستین قطعنامهای که به طور اختصاصی بر حفاظت از آموزش در شرایط مخاصمات تأکید دارد.
4-اعلامیه مدارس امن (۲۰۱۵): با امضای ۱۲۱ کشور جهان که تعهدی سیاسی برای حفظ امنیت کلاسهای درس است.
5-مصوبات یونسکو و مجمع عمومی سازمان ملل: که حق آموزش را به عنوان یک حق بنیادین بشری در هر شرایطی، حتی اضطرار، تضمین کرده است.
نجاری تصریح کرد: متجاوزان، اصول بنیادین تفکیک، تناسب و احتیاط را نادیده گرفتهاند. هیچ هدف نظامی فرضی نمیتواند توجیهکنندهی به خاک و خون کشیدن صدها کودک در پشت میزهای درس باشد.
از تبریز تا تریبونهای بینالمللی؛ بازتاب صدای دانشآموزان
آنچه این کمپین را از حرکتهای مشابه متمایز میکند، رویکرد فرامرزی آن است.
به گفته مسئولان انجمن، بیانیههای این کمپین در ۱۲ رسانه و خبرگزاری معتبر جهان از جمله بیبیسی، آسوشیتدپرس، فرانسه ۲۴، شینهوا، کیودو و اشپیگل بازتاب یافته است. همچنین نامههای تخصصی برای جلب حمایت نهادهای بینالمللی و دستگاههای مسئول ارسال شده است.
مدیرعامل انجمن دانشآموختگان دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز در ادامه اظهار کرد: مدیریت کلان کشوری این کمپین با حمایت شورای اسلامی شهر تبریز در حال انجام است و در همین راستا سفرهایی با هدف معرفی کمپین به ترکیه، جمهوری آذربایجان و بوسنی و هرزگوین انجام شده است.
وی افزود: هدف ما این است که صدای دانشآموزان شهید ایران فراتر از مرزها شنیده شود و امنیت کلاس درس به یک مطالبه جهانی تبدیل شود.
نگاه به آینده؛ آیا آموزش میتواند از جنگ مصون بماند؟
آنچه از فعالیتهای انجمن دانشآموختگان دبیرستان ماندگار فردوسی تبریز برمیآید، شکلگیری حرکتی است که از دل یک مدرسه تاریخی برخاسته و امروز به طرح یک مطالبه جهانی انجامیده است.
نجاری، مدیرعامل انجمن، با اشاره به اینکه انجمن دانشآموختگان فردوسی نخستین انجمن ثبتشده مدارس ماندگار در کشور است، از سایر مدارس نیز دعوت کرد با پیوستن به این حرکت، مسیر «توانمندسازی مدارس» را هموار کنند.
امروز تبریز با پیشگامی در این عرصه نشان داده است که میراث ماندگار تنها در سنگ و آجر ساختمانها خلاصه نمیشود؛ بلکه در روحیه مطالبهگری، هویتخواهی و دفاع از حقوق انسانی است که در کلاسهای درس آن شکل گرفته است.
انجمن دانشآموختگان فردوسی با نگاهی به گذشته و عزمی برای آینده تأکید میکند: آینده یک ملت را نمیتوان با بمباران کلاسهای درس نابود کرد؛ صدایی که امروز از حیاط سرسبز این مدرسه تاریخی، به گوش نهادهای تصمیمگیر در جهان رسیده است.