به گزارش خبرنگار مهر، پروفسور محمد حاجعلی حسن یکی از برجستهترین دانشمندان آفریقا و چهرهای پیشرو در پیشبرد علم در کشورهای منتسب به جنوب جهانی است. او که یک محقق سودانی با مدرک دکترای فیزیک پلاسما از دانشگاه آکسفورد است، نقش محوری در تقویت مؤسسات علمی و حمایت از تحقیقات در کشورهای در حال توسعه ایفا کرده است.
پروفسور حسن یکی از بنیانگذاران و رئیس سابق توآس/ TWAS (آکادمی جهانی علوم)، در کمیتههای علمی بینالمللی سطح بالا و نهادهای مشاورهای متعددی خدمت کرده است. او در حوزههایی مانند فیزیک پلاسمای نظری، انرژی پایدار و پدیدههای زیستمحیطی و ژئوفیزیکی؛ از جمله مطالعه الگوهای حرکت تپههای ماسهای آثار علمی مهمی دارد.
پروفسور محمد حسن در گفتگویی با خبرنگار مهر، با اشاره به فعالیتهای پژوهشی خود در دو حوزه فیزیک هستهای و حرکت شنهای ماسهای گفت: ارتباط این دو حوزه در شباهت معادلات ریاضی حاکم بر آنهاست. وقتی با دقت به حرکت شن و ماسه توسط باد در بیابان نگاه میکنیم، فقط دو عنصر وجود دارد؛ شن و ماسهای کموزن و آزاد که میتوان آن را حرکت داد و باد. بنابراین دو عنصر داریم؛ یکی جریان و دیگری زمینه ثابت.
این فیزیکدان برجسته تصریح کرد: زمانی که در مورد پلاسما (گاز داغ در حد دمای خورشید) مطالعه میکردم و سعی داشتم حرکت یونها و الکترونهای کوچک و نحوه حرکت آنها را در میدان مغناطیسی درک کنم، متوجه شدم معادلات کاملاً شبیه معادلات پدیده انتشاری است که برای مطالعه حرکت شن توسعه داده بودم. فقط پارامترها متفاوت بودند، اما ساختار معادله کم و بیش یکسان بود، نه اینکه کاملاً شبیه هم باشد. به عبارت دیگر، بسیاری از معادلات ریاضی که برای مطالعه فیزیک پلاسما و همجوشی هستهای استفاده کردم، برای درک پدیدههای محیطی یعنی حرکت شن در بیابان نیز مفید بود.
وی در پاسخ به این سؤال که بین این دو رشته تحقیقاتی کدام را ترجیح میدهد، اظهار داشت: در ابتدای کارم روی همجوشی هستهای بسیار کار میکردم، زیرا تصور میشد به زودی به دستاورد مهمی در این زمینه خواهیم رسید و میتوان این گاز بسیار داغ را در دمای ۱۰۰ میلیون درجه فارنهایت در یک محفظه مشخص محدود کرد. اما محفظه باید از مکانیسم میدان مغناطیسی استفاده کند تا گاز داغ را درون خود نگه دارد و فرار نکند.
پروفسور محمد حسن خاطرنشان کرد: زمانی که اواخر دهه ۶۰ و اوایل دهه ۷۰ میلادی تحقیق در این زمینه را شروع کردم، فیزیکدانان خوشبین بودند که این دستاورد بهزودی محقق خواهد شد، اما آنها مشکل اساسی یعنی ناپایداری را درک نکردند. به این معنی که گاز را تا میتوانند گرم میکنند، سپس با استفاده از میدانهای مغناطیسی مهار میکنند، اما این پایدار نیست. وقتی به دمای خاصی میرسد، منفجر میشود و همه چیز را از بین میبرد و تا امروز دانشمندان در تلاش برای حل این مشکل هستند.
این پژوهشگر سودانی در عین حال تأکید کرد: برای من، بررسی مشکلات زیستمحیطی در کشور خودم، سودان، و پدیدههایی مانند شن، باد و گرد و غبار، مدلسازی حرکت گرد و غبار در بیابانها، آلودگی زیستمحیطی و درک نحوه حرکت آن بسیار جالب است. این غبار در جو حرکت میکند و فهمیدن نحوه حرکت آن جذابیت دارد. گرد و غبار به طور مشخص در صحرای بزرگ آفریقا یکی از موضوعات مورد تمرکز من بوده است.
پروفسور محمد حسن گفت: مقدار زیادی غبار از صحرای بزرگ آفریقا منتشر میشود و به جو میرسد؛ ذرات ریزی که میتوانند با هوا در مسافتهای طولانی جابجا شوند. به عنوان مثال، تمام اروپا حدوداً یک سال پیش با غبار صحرا پوشیده شده بود. این غباری بود که من سعی داشتم حرکت آن را تغییر دهم. مقدار زیادی از آن از اقیانوس اطلس عبور میکند، به آمریکا و فلوریدا میرسد و در فلوریدا و آمازون رسوب میکند.
وی ادامه داد: همه اینها غبار صحراست، اما برای آفریقاییها فقط غبار نیست و ذرات اصلی خاک است که برای آبیاری و حاصلخیزی خاک به آنها نیاز دارند. مقدار زیادی از این غبار در آمازون رسوب میکند و برخی کارشناسان میگویند به همین دلیل آمازون اینقدر سرسبز است که این غبار از صحرا میآید.
پروفسور محمد حسن در پاسخ به این سؤال که آیا بمبهای هیدروژنی هم به همین شکل کار میکنند (اشاره به موضوع شکافت هستهای و مشکل مهار آن)، تصریح کرد: همینطور است. آنها انرژی بمب هیدروژنی را ایجاد و بعد آن را مهار میکنند، سپس بلافاصله انرژی را به الکتریسیته تبدیل میکنند. بنابراین چیزی نابود نمیشود. شما فقط انرژی بمب هیدروژنی را میگیرید، اما آن را مهار و به الکتریسیته تبدیل میکنید و کل ایده همین است.
وی در پاسخ به این سؤال که چرا دانشمندان نمیتوانند از گاز دیگری به جای دوتریوم و تریتیوم استفاده کنند، گفت: ظاهراً این گازها کارآمدتر هستند و به وفور یافت میشوند. همچنین قابلیت دریافت از دریا را دارند و منابع نامحدودی به شمار میآیند.
این فیزیکدان برجسته در پاسخ به این سؤال که آیا تحقیقات او در مورد حرکت شن و ماسه در صنعت هم کاربردی دارد، اظهار داشت: البته در صنعت خیر، ولی برای محیط زیست بسیار مهم است.
پروفسور محمد حسن هشدار داد: انتشار گرد و غبار برای بدن، چشمها و کل محیط زیست بسیار خطرناک است. کل محیط زیست کثیف میشود، پر از ذرات ریز و درشت که میتواند برای انسانها کاملاً فاجعهبار باشد. مناطق وسیعی را دربرمیگیرد. برای زمینهای کشاورزی این ذرات ممکن است خیلی مضر نباشند، مگر اینکه محیط بسیار گستردهای را دربر گیرد، زیرا زمینهای کشاورزی به این ذرات نیاز دارند.