یادداشت مهمان_حمیدرضا مطهری، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی: مباهله یکی از مهمترین رخدادهای عصر پیامبر(ص) بود که در قرآن بر آن تصریح شده و بیانگر جایگاه ویژه اهل بیت(ع) و مورد استناد ائمه(ع) در مناسبتهای مختلف بوده است. اهمیت مباهله باید ترویج شود و به عنوان غدیر دوم به جامعه معرفی شود.
مباهله در اصطلاح به درخواست نزول لعن و عذاب بر مخالف پس از بینتیجه ماندن بحث و مناظره اطلاق میشود.
این اصطلاح در قرآن به یکی از مشهورترین رخدادهای تاریخ اسلام یعنی مناظرۀ پیامبر(ص) با مسیحیان نجران درباره حضرت عیسی(ع) اشاره میکند.
بزرگان مسیحی نجران پس از دریافت نامه پیامبر(ص) برای پذیرش اسلام یا دادن جزیه، و بعد از مشورت فراوان، برای یافتن راه حل مناسب به دیدار پیامبر رفتند. مهمترین محور گفتگوی آنان درباره حضرت عیسی(ع) بود که پیامبر(ص) از او به عنوان بنده و پیامبر خدا یاد کرد و این باعث تعجب همراه با انکار آنان گردید.
حضرت محمد(ص) در پاسخ به پرسش آنها درباره تولد حضرت عیسی بدون آن که پدر داشته باشد، به آفرینش آدم(ع) استدلال کرد و با تلاوت آیه ۵۹ سوره آلعمران: «إنّ مثل عیسی عند الله کمثل ءادم خلقه من تراب ثم قال له کن فیکون.» به شباهت عیسی(ع) و آدم(ع) در آفرینش اشاره کرد؛ یعنی همان گونه که آدم از خاک و بدون پدر و مادر آفریده شد، عیسی نیز بدون پدر آفریده شده است. نجرانیان در برابر این استدلال عاجز مانده ولی باز هم سخن پیامبر را نپذیرفتند پیامبر(ص) به دستور خداوند آنان را به مباهله فراخواندند.
آیه ۶۱ سوره آل عمران به این فرمان اشاره دارد:« فَمَن حَاجّک فیه مِنْ بَعد ما جاءَک مِنَ الْعِلْمِ فَقُل تَعالَوا نَدعُ أَبناءَنا وَ أَبْناءَکُم وَ نِساءَنا وَ نِساءکُم وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسکُم ثُمَّ نَبْتهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذبینَ؛ به آنان که پس از علم و یقینی که بر تو نازل گشت باز با تو جدال میکنند بگو: فرزندان و زنان و جانهای خویش را حاضر ساخته و به مباهله نشسته و آن گروه را که دروغ می گوید مورد لعنت خداوند قرار دهیم.»
در روز ۲۴ یا ۲۵ ذی حجه همگان برای انجام مباهله گرد آمدند. پیامبر(ص) در حالی که امام علی(ع)، فاطمه(س) و حسنین(ع) را با خود همراه میبرد بر اساس قرار معین برای مباهله حرکت کردند. مسیحیان با دیدن این وضعیت و حرکت حضرت محمد(ص) و همراهی عزیزترین افراد با ایشان دچار وحشت شده و با اذعان به این که اگر این جمع نفرین کنند همه آنان نابود خواهند شد به دادن جزیه راضی شدند و به دیار خود بازگشتد. برخی منابع از مسلمان شدن عدهای از مسیحیان پس از این واقعه خبر دادهاند. پیامبر(ص) پس از پشیمانی آنها از مباهله، خطاب به آنها فرمود: «به خدا قسم اگر با شما مباهله میکردم تمام این بیابان را آتش فراگرفته و در دم هلاک میشدید.» و نیز با اشاره به همراهان خود فرمود: «به خدا قسم اگر همراه اینان(علی، فاطمه،حسن و حسین) با هر کس دیگری مباهله کنم در همان لحظه نابود میشود.»
منابع مختلف اهل سنت تصریح کردهاند که این آیه در شأن علی (ع) و فاطمه(ع) و حسنین(ع) نازل شده است و آن را فضیلتی بزرگ برای اهل بیت(ع) شمردهاند.
نکته دیگر آن که بسیاری از مفسران اهل سنت مانند ابن العربی از فقهای نامدار مالکی در اندلس و قرطبی، نیز بر این نکته تصریح کردهاند که آیه مذکور دلالت میکند بر اینکه حسن(ع) و حسین(ع) فرزندان رسول خدا(ص) هستند.
نکته مهم دیگر آن که برخی از صحابه علیرغم همراهی نکردن با امیرالمؤمنین(ع)، در برابر دشمنان آن حضرت به این جریان اشاره کردند.
سعد بن ابی وقاص در پاسخ معاویه که به دستور او درباره سب امیرالمؤمنین(ع) عمل نکرده بود، به سه نکته از فضایل امام علی(ع) اشاره کرد و گفت هر کدام از اینها بهتر از داشتن صدها شتر سرخ موی است. وی سپس به فضایل امیرالمؤمنین(ع) پرداخته و از حدیث منزلت آغاز کرد و گفت: پیامبر خطاب به علی(ع) که در یکی از جنگها او را جانشین خود در مدینه کرده بود فرمود: «اَما تَرضی اَن تَکونَ مِنی بِمَنزلَةِ هارونَ مِن مُوسی ؟ اِلا اَنه لا نُبُوة بَعدی» و سپس به فتح خیبر توسط امام علی پرداخته و گفت: پیامبر(ص) در روز خیبر فرمود:« لَأُعطین الرّایةَ رجلاً یحبُ اللهَ وَ رَسُولَهُ و یُحِبُهُ اللهُ و رسولهُ» و فردای آن روز علی را فراخواند و پرچم را به او سپرد و خداوند خیبر را بدست او گشود.
سعد بن ابی وقاص آیه مباهله را هم به عنوان سومین فضیلت امیرالمؤمنین(ع) ذکر کرد و گفت:بعد از نزول این آیه: رسول خدا(ص)، علی و فاطمه و حسن و حسین(ع) را فراخواند و فرمود:«اللهم هؤلاء اهلی؛ خدایا اینان اهل من هستند.»